Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể: Cộng đồng phải được tham dự ở mức tối đa

Cụ tạo môi trường sống cho ca trù Cộng đồng tạo môi trường sống cho di sản Trong thực tại, để hiểu và thực hiện đúng theo những điều ghi trong điều khoản này là vấn đề không hề đơn giản. Tuy không trực tiếp đưa ra định nghĩa cụ thể về khái niệm "cộng đồng”, Công ước UNESCO đã chỉ rõ "các cộng đồng, đặc biệt là các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân bản địa đóng một vai trò khôn xiết quan yếu trong việc tạo ra, bảo vệ, duy trì và tái sinh di sản văn hóa phi vật thể, từ đó làm giàu thêm sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của nhân loại”. Năm 2011- 2012, Văn phòng UNESCO Hà Nội đã thực hành nghiên cứu "bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong quá trình hiện đại hóa” với 5 trường hợp nghiên cứu tại các địa phương khác nhau. Trong đó có trường hợp liên tưởng trực tiếp đến di sản văn hóa phi vật thể là Hội Gióng tại đền Phù Đổng và Sóc Sơn (Hà Nội) và công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Tháp Bà Po Nagar Nha Trang (Khánh Hòa). Từ hai trường hợp này, nghiên cứu cho thấy các chính sách và biện pháp bảo vệ cần phải lấy quyền làm chủ của cộng đồng trong việc quản lý, thực hiện và truyền dạy di sản làm trọng tâm. Đối với Hội Gióng, việc tổ chức Hội Gióng diễn ra tuân theo các quy định nghiêm ngặt trong Sổ hội lệ. Mặc dù trưởng BQL di tích lịch sử xã Phù Đổng là Chủ tịch UBND xã Phù Đổng, nhưng tất cả quyền quyết định có liên can đến việc tổ chức Hội Gióng thuộc về các bô lão và các thầy Hiệu trong xã – cũng là thành viên của Ban Khánh tiết của Hội Gióng, có vai trò rất quan yếu trong mọi quyết định có can dự đến việc thực hành và bảo tồn Hội Gióng. Trong khi đó "lãnh đạo xã và cán bộ các ban ngành chỉ tham dự với nhân cách chỉ đạo, hướng dẫn, vận động”. Ở trường hợp Tháp Bà Po Nagar (Nha Trang)- một di tích cấp quốc gia, nơi diễn ra lề hội Tháp Bà Nagar hằng năm, Trung tâm quản lý Di tích và Danh thắng tỉnh Khánh Hòa (Trung tâm) chịu bổn phận quản lý nhà nước về tất các hoạt động bảo tồn và phát huy của di tích. Thế nhưng, việc tổ chức hoạt động tế lễ diễn ra tại di tích lai do Hội bảo trợ Tháp Bà đảm trách. Thành phần của Hội bảo trợ về nguyên tắc bao gồm cán bộ của Trung tâm, các bô lão trong ban khánh tiết của đình Cù Lao (gần bên) và một số người có nhiệt huyết tại Nha Trang và những vùng lân cận. Nhưng có thời điểm đã xảy ra mâu thuẫn giữa Ban Quản lý, Hội Bảo trợ và Ban Khánh tiết đình đảo. Nghiên cứu của UNESCO đánh giá rằng mâu thuẫn này phát xuất từ "hệ quả của ý kiến chỉ chú trọng bảo tồn di sản văn hóa vật thể, xem nhẹ vai trò của văn hóa phi vật thể”. Đến năm 2011, Ban quản lý đã quyết định mời Ban Khánh tiết đứng ra làm chủ tế tại Tháp Bà, điều này cho thấy nhận thức về giá trị của di sản văn hóa phi vật thể đã được nâng cao. Một tỉ dụ nữa, có thể thấy cách quản lý và phát triển ca trù theo hình thức CLB ca trù ở Hà Nội như hiện giờ, được triển khai từ những năm 2005 – 2006, cũng là một mô hình cộng đồng hiệu quả, rất gần với mô hình "giáo phường” truyền thống, giúp ca trù có được môi trường sống mới và phần nào đã tránh được nguy cơ mai một. Cần được trao quyền mạnh hơn nữa Qua những trường hợp trên, với nhận thức rằng sẽ không có một mô hình mẫu nào có thể áp dụng chung cho cả thảy các lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Thực tế đã minh chứng, sự chủ động dự của cộng đồng chủ thể hoặc việc tạo điều kiện thuận tiện hoặc trả lại thẩm quyền văn hóa cho cộng đồng chủ thể để họ tham gia trực tiếp vào việc quản lý, thực hành và truyền dạy di sản với nhân cách là những chủ thể đích thực cần được thúc đẩy bằng nhiều biện pháp và hình thức. Giờ đây, chúng ta cần nghiên cứu đề ra các văn bản để xác định khái niệm cộng đồng trong bối cảnh Việt Nam và luật hóa cơ chế bảo vệ vai trò của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy di sản của chính họ. Theo đó, các cơ quan sở quan chỉ nên đóng vai trò tham mưu, định hướng và hỗ trợ quản lý, song song cần đề xuất và khai triển các hình thức đa dạng để nâng cao năng lực tự quản và bảo vệ di sản cho cộng đồng. Một thể chế quản lý bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể phải có cơ cấu hỗn tạp, trong đó cốt cán là những đại diện thành viên cộng đồng. Chỉ khi có cơ chế pháp lý bảo vệ vai trò của cộng đồng thì mới có thể giúp việc bảo tồn đi đúng hướng và tránh các rủi ro, trong đó có lợi. Nhóm. TS Dương Bích Hạnh